Piękno jurajskiego krajobrazu i występowanie tu wielu rzadkich gatunków roślin i zwierząt nie mogły pozostać pominięte podczas ustalania miejsc wartych szczególnej ochrony. Dlatego niemal cały obszar Jury został włączony do Parków Krajobrazowych, a nad najcenniejszym przyrodniczo fragmentem Doliny Prądnika ustanowiono ścisłą ochronę Ojcowskiego Parku Narodowego. Aby uzupełnić ochronę przyrody na Jurze powstał szereg rezerwatów przyrody chroniących szczególnie malownicze i cenne fragmenty naturalnego środowiska.

Ojcowski Park Narodowy

Pierwszy projekt utworzenia rezerwatu przyrody w Dolinie Prądnika i Sąspowskiej powstał pod kierunkiem prof. Władysława Szafera już w 1924 roku. Nie doszło jednak do jego realizacji przed II wojną światową, ponowne starania rozpoczęły się w roku 1953. 14 stycznia 1956 rozporządzeniem Rady Ministrów utworzono Ojcowski Park Narodowy, szósty z kolei w Polsce. Obecnie, wśród 23 parków narodowych, jest najmniejszy i zajmuje powierzchnię 2146 ha. W 1981 r. w związku z utworzeniem w woj. krakowskim Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych ustanowiono wokół OPN strefę ochronną o powierzchni 7000 ha. Jej ponowne prawne usankcjonowanie nastąpiło w związku z korektą granic Parku w 1997 r. Powierzchnia strefy ochronnej, zwanej otuliną wynosi obecnie 6777 ha. W krajobrazie OPN występują formy dolinne, do których należą jary o głębokości do 100 m, niewielkie dolinki krasowe, wąwozy i terasy oraz wierzchowiny z ostańcami. Największe doliny to Dolina Prądnika i Dolina Sąspowska - krasowe jary, charakteryzujące się płaskim dnem i stromymi, często pionowymi lub podciętymi zboczami z licznymi ostańcami o niezmiernie ciekawych formach, jak np. Igła Deotymy czy Maczuga Herkulesa. Kolejnym elementem wapiennej rzeźby są tu jaskinie, których na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego naliczono ponad 400, a przypuszcza się, że jest ich znacznie więcej. Najdłuższe z nich to: Jaskinia Łokietka i Ciemna, udostępnione do zwiedzania turystom. Na bogactwo flory składa się 1000 gatunków roślin naczyniowych, ponad 230 gatunków mchów i wątrobowców, 1200 odmian grzybów i ok. 200 porostów. Występują tu 84 gatunki roślin prawnie chronionych. Doliczono się ok. 30 zespołów roślinnych, z czego największą powierzchnie zajmują lasy (ok. 71%). Na wierzchowinach występują przeważnie bory mieszane, które na stokach północnych przechodzą w buczynę karpacką, a na południowych w buczynę ciepłolubną. Występują również skupiska jaworów, grądy, a w dolinach łęgi nadrzeczne. Na skałach występują murawy kserotermiczne. Spośród roślin możemy spotkać tu gatunki górskie, takie jak: jodła, chaber miękkowłosy, żywiec gruczołowaty; gatunki stepowe: ostnica Jana, aster gawędka, wisienka karłowata oraz gatunki reliktowe z okresu holoceńskiego: ułudka leśna i obrazki plamiste. Faunę Ojcowskiego Parku Narodowego reprezentuje ok. 6000 opisanych gatunków zwierząt, a szacuje się, że może być ich tutaj nawet 11000. Występuje tu 218 gatunków zwierząt prawnie ochronionych. Najbardziej charakterystyczną grupą zwierząt są nietoperze, których naliczono 17 gatunków z 25 występujących w całej Polsce. Dlatego też nietoperz stał się symbolem Parku, a jego wizerunek znajduje się w logo. Spośród ssaków możemy spotkać ponadto sarnę, zająca, dzika, lisa, kunę leśną, bobra, i wiele innych. Stwierdzono występowanie tu ponad 120 gatunków ptaków, m.in.: bociana czarnego, zimorodka, puszczyka, jastrzębia gołębiarza, sowę uszatą, wiele gatunków dzięciołów. Z płazów występują tu: traszka zwyczajna i grzebieniasta, kumak nizinny, ropucha szara, rzekotka drzewna a gady reprezentowane są przez zaskrońca zwyczajnego, jaszczurkę zwinkę, padalca zwyczajnego, żmiję zygzakowatą i gniewosza plamistego.

Jurajskie Parki Krajobrazowe

Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych obejmuje 7 parków o łącznej powierzchni 91 838 ha, które razem z Ojcowskim Parkiem Narodowym i otuliną stanowią największy w Polsce obszar podlegający ochronie. Pomysłodawcą utworzenia na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej parku krajobrazowego był dr Zygmunt Novak, będący później profesorem Politechniki Krakowskiej. Od 1948 roku kierował pracami zmierzającymi do zagospodarowania terenu Jury. Efektem koncepcji planistycznych było powstanie w latach 50-tych i 60-tych szeregu rezerwatów przyrody, natomiast parki krajobrazowe powstały dopiero w latach 1980-82. Ich głównym celem jest ochrona przyrody i kultury Jury w powiązaniu z racjonalnym wykorzystaniem dla potrzeb społecznych i turystycznych.

Park Krajobrazowy Orlich Gniazd o powierzchni 47931 ha położony jest na terenie województwa śląskiego i małopolskiego i praktycznie rozciąga się wzdłuż całej Wyżyny Częstochowskiej i częściowo Wyżyny Olkuskiej. W jego granicachznajduje się większość zamków - „orlich gniazd". W rzeźbie dominują liczne ostańce oraz wzniesienia tworzące rozległe pasma. Do najbardziej znanych należą: Sokole Góry i Góry Towarne w rejonie Olsztyna, Skałki Mirowsko - Bobolickie, Kroczyckie, Podlesickie, Rzędkowickie oraz tzw. Pasmo Smoleńsko - Niegowonickie. W obrębie skałek występują liczne jaskinie.

Park Krajobrazowy „Stawki" znajduje się w województwie śląskim na pograniczu Wyżyny Częstochowskiej i Niecki Włoszczowskiej na obszarze źródliskowym w dorzeczu Wiercicy. Najmniejszy z parków krajobrazowych zajmuje powierzchnię 1745 ha, a jego głównym walorem są bujne, podmokłe lasy.

Park Krajobrazowy „Dolinki Krakowskie" położony jest w całości w województwie małopolskim i zajmuje powierzchnię 13710 ha. Obejmuje obszar wierzchowiny Wyżyny Olkuskiej usłanej w części północnej ostańcami (rejon Jerzmanowic), a w południowej porozcinanej głębokimi dolinami z licznymi skałkami zboczowymi i bramami skalnymi oraz malowniczymi potokami. Najbardziej popularne turystycznie dolinki to: Będkowska, Bolechowicka, Eliaszówki, Kluczwody, Kobylańska, i Racławki.

Tenczyński Park Krajobrazowy zajmuje powierzchnię 12582 ha. W jego graniach leży zasadnicza część Grzbietu Tenczyńskiego z morfologią podobną do Dolinek Podkrakowskich oraz wilgotne kompleksy leśne Puszczy Dulowskiej położonej w obrębie Rowu Krzeszowickiego. W jego granicach znajduje się malownicza Dolina Sanki z Wąwozem Mnikowskim.

Rudniański Park Krajobrazowy leży w południowym krańcu Garbu Tenczyńskiego od zachodu i wschodu zamknięty doliną potoku Rudno i wzgórzem Kajasówka. Zajmuje powierzchnię 4610 ha a jego głównymi walorami są kompleksy leśne i nadwiślańskie wzgórza.

Bielańsko-Tyniecki Park Krajobrazowy o powierzchni 5067 ha w większości znajduje się na terenie Krakowa i chroni nadwiślańskie fragmenty Jury z Lasem Wolskim i opactwem benedyktyńskim w Tyńcu. Dalej biegnie wąskim pasem na zachód aż po Czernichów i w kierunku północno-zachodnim tworząc zatokę w obniżeniu Sanki, między Liszkami a Cholerzynem.

Dłubniański Park Krajobrazowy o powierzchni6970 ha obejmuje dolinę Dłubni od jej źródeł w rejonie Trzyciąża, aż po Raciborowice na granicy Krakowa. W granice Parku włączono ponadto kompleks lasów w okolicy między Minogą a Tarnawą.

Rezerwaty Przyrody

Zielona Góra (pow. 19,66 ha) - rezerwat leśny położony na północ od Olsztyna. Las grabowo-dębowy z domieszką buka, porastający wapienne skaliste wzgórze z jaskinią.

Wielki Las (pow. 37,27 ha) - rezerwat leśny koło Przyrowa. Kompleks lasów jesionowo-olszowych z domieszką innych drzew liściastych na silnie podmokłym obszarze źródliskowym; ostoja bociana czarnego i orlika krzykliwego.

Sokole Góry (pow. 210,96 ha) - rezerwat leśny na południe od Olsztyna. Malowniczy zespół jurajskich wzgórz ze skałami wapiennymi i jaskiniami, porośnięty u podnóży borem sosnowym, wyżej buczynami: sudecką i ciepłolubną o bogatym gatunkowo runie.

Kaliszak (pow. 14,33 ha) - rezerwat leśny na wschód od Janowa. Las jodłowo-sosnowy z udziałem dębu, świerka, modrzewia i buka.

Parkowe (pow. 159,9 ha) - rezerwat krajobrazowy na południe od Złotego Potoku (gm. Janów). Malownicza dolina Wiercicy z zachowanymi w prawie naturalnym stanie lasami (buczyny, bory mieszane, łęgi) oraz ciekawymi formami skalnymi.

Bukowa Kępa (pow. 52,8 ha) - rezerwat leśny koło Gór Gorzkowskich (gm. Janów). Wapienne wzgórze pokryte zbliżonymi do naturalnych drzewostanami bukowymi z domieszką jaworu, klonu, lipy i innych.

Ostrężnik (pow. 4,87 ha) - rezerwat leśny na południe od Złotego Potoku (gm. Janów). Las bukowo-grabowy na wapiennym wzgórzu z ruinami XIV-wiecznej warowni.

Góra Zborów (pow. 45 ha) - rezerwat przyrody nieożywionej na zachód od Kroczyc. Obejmuje dwa skalne grzbiety zbudowane z górnojurajskich wapieni: Górę Zborów zwaną Berkową (464 m n.p.m.) oraz Kołoczek - jedne z najbardziej malowniczych grup ostańców na Wyżynie Częstochowskiej z bogatą florą roślin kserotermicznych w szczytowych partiach (m.in. stanowiska rzadkiego w Polsce goździka sinego).

Cisy (pow. 2,1 ha) - rezerwat leśny koło Huty Szklanej (gm. Koziegłowy). Naturalne stanowisko cisa pospolitego w wilgotnym lesie mieszanym.

Góra Chełm (pow. 12,56 ha) - rezerwat leśny w pobliżu wsi Hutki Kanki (gm. Łazy). Skaliste wzgórze (443 m n.p.m.) pokryte starodrzewiem bukowym z domieszką jaworu i jodły, o niezwykle bogatym gatunkowo runie.

Smoleń (pow. 4,32 ha) - rezerwat leśny koło Pilicy. Wapienne wzgórze (486 m n.p.m.) z ruinami XIV-wiecznego zamku porośnięte starodrzewiem bukowym z przewagą buczyny sudeckiej. Rzeźbę urozmaicają liczne ostańce skalne, szczeliny i wgłębienia.

Ruskie Góry (pow. 153 ha) - rezerwat leśny na południe od Ryczowa (gm. Ogrodzieniec). Teren o niezwykle urozmaiconej rzeźbie (skaliste wąwozy, skalne bramy, głazy) i znacznych różnicach wysokości, zalesiony buczyną sudecką i jaworzyną górską, o bogatym runie, z licznymi gatunkami chronionymi.

Michałowiec (pow. 12,12 ha) - rezerwat florystyczny na północ od wsi Michałówka (gm. Trzyciąż). Bogate stanowiska obuwika w runie lasów bukowych.

Ostra Góra (pow. 7,59 ha) - rezerwat leśny w pobliżu wsi Karniowice (gm. Trzebinia). Starodrzew buczyny karpackiej pokrywający niewielkie wzgórze.

Dolina Eliaszówki (pow. 107,2 ha) - rezerwat leśny między Czerną a Paczółtowicami (gm. Krzeszowice). Obejmuje część doliny potoku Eliaszówka o zboczach pokrytych starodrzewami buczyn i grądów, w dnie łęgami jesionowo-olszowymi; na zboczach liczne odsłonięcia dolnokarbońskich wapieni.

Dolina Racławki (pow. 472,66 ha) - rezerwat krajobrazowy między Paczółtowicami a Dubiem (gm. Krzeszowice). Obejmuje dolinę potoku Racławka wraz z przyległymi wierzchowinami; skaliste zbocza pokryte starodrzewami buczyny karpackiej grądów, w wyższych partiach borem mieszanym i buczynami ciepłolubnymi, dno łęgami olszowymi.

Dolina Szklarki (pow. 45,39 ha) - rezerwat leśny na zboczu doliny potoku Szklarka między Jerzmanowicami i Szklarkami. Malownicze skałki porośnięte lasem mieszanym z dominującą buczyną karpacką oraz dużym krasowym źródłem „Pióro" w północnej części.

Wąwóz Bolechowicki (pow. 21,31 ha) - rezerwat krajobrazowy w Bolechowicach (gm. Zabierzów). Malowniczy wąwóz, w górnej części zalesiony, w dolnej stromościenny, skalisty, o ujściu zwieńczonym charakterystyczną skalną bramą.

Dolina Kluczwody (pow. 35 29 ha) - rezerwat leśny w pobliżu wsi Zelków (gm. Zabierzów). Obejmuje fragment zachodniego zbocza jurajskiej doliny oraz wierzchowiny pokryty grądem i buczyną karpacką.

Skała Kmity (pow. 19,47 ha) - rezerwat krajobrazowy pod Zabierzowem. Obejmuje strome zbocza wyciętego w górnojurajskich wapieniach przełomowego odcinka rzeki Rudawy z legendarną Skałą Kmity.

Dolina Potoku Rudno (pow. 95,94 ha) - rezerwat leśno-krajobrazowy na granicy Alwerni i Krzeszowic. Fragment doliny potoku Rudno porośniętyzróżnicowanymi zbiorowiskami leśnymi, w tym łęgu olszowego, w obrębie rezerwatu znajduje się nieczynny kamieniołom „Orlej".

Zimny Dół (pow. 2,22 ha) - rezerwat przyrody nieożywionej we wsi Czułów (gm. Liszki) na wschodnim zboczu wąwozu odchodzącego od doliny potoku Sanka. Oryginalne formy skalne związane z procesami zboczowymi i krasowymi (skalne grzyby, bloki, korytarze, itp.) z lasem grądowym w otoczeniu.

Dolina Mnikowska (pow. 20,41 ha) - rezerwat krajobrazowy koło Mnikowa (gm. Liszki). Malowniczy wąwóz krasowy o zróżnicowanej szacie roślinnej, w części o charakterze skalnego kanionu. Na jednej ze skał postać Matki Boskiej namalowana w 1863 r. przez Walerego Eliasza-Radzikowskiego.

Kajasówka (pow. 11,83 ha) - rezerwat geologiczny na skraju Przegini Duchownej (gm. Czernichów). Obejmuje charakterystyczne dla tektoniki obszaru krakowskiego wąskie, zrębowe wzgórze zbudowane z górnojurajskich wapieni. W partiach szczytowych Jaskinia Przegińska oraz mały stawek wypełniający lej krasowy.

Panieńskie Skały (pow. 6,41 ha) - rezerwat krajobrazowy na terenie Lasu Wolskiego w Krakowie. Malowniczy, owiany legendami wąwóz zbudowany z wapieni górnej jury, porośnięty lasem grądowym z bogatą roślinnością w runie.

Skałki Przegorzalskie (pow. 1,38 ha) - rezerwat florystyczny w Lesie Wolskim. Obejmuje część wapiennego zbocza pokrytego murawami z rzadkimi gatunkami roślin naskalnych i kserotermicznych, ostoja wielu rzadkich owadów.

Bielańskie Skałki (pow. 1,73 ha) - rezerwat florystyczny na skalistym stoku na południowym skłonie Lasu Wolskiego ze stanowiskami rzadkich gatunków kserotermicznych.

Lipowiec (pow. 11,36 ha) - rezerwat leśny koło Babic. Obejmuje wzgórze z ruinami zamku biskupów krakowskich „Lipowiec", porośnięte ponad 200-letnim lasem bukowym z bogatą florą storczyków w runie.

Bukowica (pow. 22,76 ha) - rezerwat leśny na południe od wsi Zagórze (gm. Babice). Starodrzew buczyny pokrywający zbudowane z utworów triasowych wzgórze Bukowica; ostoja ptactwa leśnego.

Skołczanka (pow. 36,52 ha) - rezerwat faunistyczny w Krakowie - Tyńcu. Wapienne wzgórze jurajskie porośnięte lasami oraz murawami, stanowiącymi siedlisko rzadkich gatunków owadów, zwłaszcza motyli.

Bonarka (pow. 2,29 ha) - rezerwat przyrody nieożywionej przy ul. Kamieńskiego w Krakowie. Obejmuje fragment odsłoniętej powierzchni abrazyjnej na górnojurajskich wapieniach.

Piękno jurajskiego krajobrazu i występowanie tu wielu rzadkich gatunków roślin i zwierząt nie mogły pozostać pominięte podczas ustalania miejsc wartych szczególnej ochrony. Dlatego niemal cały obszar Jury został włączony do Parków Krajobrazowych, a nad najcenniejszym przyrodniczo fragmentem Doliny Prądnika ustanowiono ścisłą ochronę Ojcowskiego Parku Narodowego. Aby uzupełnić ochronę przyrody na Jurze powstał szereg rezerwatów przyrody chroniących szczególnie malownicze i cenne fragmenty naturalnego środowiska.

Ojcowski Park Narodowy

Pierwszy projekt utworzenia rezerwatu przyrody w Dolinie Prądnika i Sąspowskiej powstał pod kierunkiem prof. Władysława Szafera już w 1924 roku. Nie doszło jednak do jego realizacji przed II wojną światową, ponowne starania rozpoczęły się w roku 1953. 14 stycznia 1956 rozporządzeniem Rady Ministrów utworzono Ojcowski Park Narodowy, szósty z kolei w Polsce. Obecnie, wśród 23 parków narodowych, jest najmniejszy i zajmuje powierzchnię 2146 ha. W 1981 r. w związku z utworzeniem w woj. krakowskim Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych ustanowiono wokół OPN strefę ochronną o powierzchni 7000 ha. Jej ponowne prawne usankcjonowanie nastąpiło w związku z korektą granic Parku w 1997 r. Powierzchnia strefy ochronnej, zwanej otuliną wynosi obecnie 6777 ha. W krajobrazie OPN występują formy dolinne, do których należą jary o głębokości do 100 m, niewielkie dolinki krasowe, wąwozy i terasy oraz wierzchowiny z ostańcami. Największe doliny to Dolina Prądnika i Dolina Sąspowska - krasowe jary, charakteryzujące się płaskim dnem i stromymi, często pionowymi lub podciętymi zboczami z licznymi ostańcami o niezmiernie ciekawych formach, jak np. Igła Deotymy czy Maczuga Herkulesa. Kolejnym elementem wapiennej rzeźby są tu jaskinie, których na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego naliczono ponad 400, a przypuszcza się, że jest ich znacznie więcej. Najdłuższe z nich to: Jaskinia Łokietka i Ciemna, udostępnione do zwiedzania turystom. Na bogactwo flory składa się 1000 gatunków roślin naczyniowych, ponad 230 gatunków mchów i wątrobowców, 1200 odmian grzybów i ok. 200 porostów. Występują tu 84 gatunki roślin prawnie chronionych. Doliczono się ok. 30 zespołów roślinnych, z czego największą powierzchnie zajmują lasy (ok. 71%). Na wierzchowinach występują przeważnie bory mieszane, które na stokach północnych przechodzą w buczynę karpacką, a na południowych w buczynę ciepłolubną. Występują również skupiska jaworów, grądy, a w dolinach łęgi nadrzeczne. Na skałach występują murawy kserotermiczne. Spośród roślin możemy spotkać tu gatunki górskie, takie jak: jodła, chaber miękkowłosy, żywiec gruczołowaty; gatunki stepowe: ostnica Jana, aster gawędka, wisienka karłowata oraz gatunki reliktowe z okresu holoceńskiego: ułudka leśna i obrazki plamiste. Faunę Ojcowskiego Parku Narodowego reprezentuje ok. 6000 opisanych gatunków zwierząt, a szacuje się, że może być ich tutaj nawet 11000. Występuje tu 218 gatunków zwierząt prawnie ochronionych. Najbardziej charakterystyczną grupą zwierząt są nietoperze, których naliczono 17 gatunków z 25 występujących w całej Polsce. Dlatego też nietoperz stał się symbolem Parku, a jego wizerunek znajduje się w logo. Spośród ssaków możemy spotkać ponadto sarnę, zająca, dzika, lisa, kunę leśną, bobra, i wiele innych. Stwierdzono występowanie tu ponad 120 gatunków ptaków, m.in.: bociana czarnego, zimorodka, puszczyka, jastrzębia gołębiarza, sowę uszatą, wiele gatunków dzięciołów. Z płazów występują tu: traszka zwyczajna i grzebieniasta, kumak nizinny, ropucha szara, rzekotka drzewna a gady reprezentowane są przez zaskrońca zwyczajnego, jaszczurkę zwinkę, padalca zwyczajnego, żmiję zygzakowatą i gniewosza plamistego.

Jurajskie Parki Krajobrazowe

Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych obejmuje 7 parków o łącznej powierzchni 91 838 ha, które razem z Ojcowskim Parkiem Narodowym i otuliną stanowią największy w Polsce obszar podlegający ochronie. Pomysłodawcą utworzenia na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej parku krajobrazowego był dr Zygmunt Novak, będący później profesorem Politechniki Krakowskiej. Od 1948 roku kierował pracami zmierzającymi do zagospodarowania terenu Jury. Efektem koncepcji planistycznych było powstanie w latach 50-tych i 60-tych szeregu rezerwatów przyrody, natomiast parki krajobrazowe powstały dopiero w latach 1980-82. Ich głównym celem jest ochrona przyrody i kultury Jury w powiązaniu z racjonalnym wykorzystaniem dla potrzeb społecznych i turystycznych.

Park Krajobrazowy Orlich Gniazd o powierzchni 47931 ha położony jest na terenie województwa śląskiego i małopolskiego i praktycznie rozciąga się wzdłuż całej Wyżyny Częstochowskiej i częściowo Wyżyny Olkuskiej. W jego granicachznajduje się większość zamków - „orlich gniazd". W rzeźbie dominują liczne ostańce oraz wzniesienia tworzące rozległe pasma. Do najbardziej znanych należą: Sokole Góry i Góry Towarne w rejonie Olsztyna, Skałki Mirowsko - Bobolickie, Kroczyckie, Podlesickie, Rzędkowickie oraz tzw. Pasmo Smoleńsko - Niegowonickie. W obrębie skałek występują liczne jaskinie.

Park Krajobrazowy „Stawki" znajduje się w województwie śląskim na pograniczu Wyżyny Częstochowskiej i Niecki Włoszczowskiej na obszarze źródliskowym w dorzeczu Wiercicy. Najmniejszy z parków krajobrazowych zajmuje powierzchnię 1745 ha, a jego głównym walorem są bujne, podmokłe lasy.

Park Krajobrazowy „Dolinki Krakowskie" położony jest w całości w województwie małopolskim i zajmuje powierzchnię 13710 ha. Obejmuje obszar wierzchowiny Wyżyny Olkuskiej usłanej w części północnej ostańcami (rejon Jerzmanowic), a w południowej porozcinanej głębokimi dolinami z licznymi skałkami zboczowymi i bramami skalnymi oraz malowniczymi potokami. Najbardziej popularne turystycznie dolinki to: Będkowska, Bolechowicka, Eliaszówki, Kluczwody, Kobylańska, i Racławki.

Tenczyński Park Krajobrazowy zajmuje powierzchnię 12582 ha. W jego graniach leży zasadnicza część Grzbietu Tenczyńskiego z morfologią podobną do Dolinek Podkrakowskich oraz wilgotne kompleksy leśne Puszczy Dulowskiej położonej w obrębie Rowu Krzeszowickiego. W jego granicach znajduje się malownicza Dolina Sanki z Wąwozem Mnikowskim.

Rudniański Park Krajobrazowy leży w południowym krańcu Garbu Tenczyńskiego od zachodu i wschodu zamknięty doliną potoku Rudno i wzgórzem Kajasówka. Zajmuje powierzchnię 4610 ha a jego głównymi walorami są kompleksy leśne i nadwiślańskie wzgórza.

Bielańsko-Tyniecki Park Krajobrazowy o powierzchni 5067 ha w większości znajduje się na terenie Krakowa i chroni nadwiślańskie fragmenty Jury z Lasem Wolskim i opactwem benedyktyńskim w Tyńcu. Dalej biegnie wąskim pasem na zachód aż po Czernichów i w kierunku północno-zachodnim tworząc zatokę w obniżeniu Sanki, między Liszkami a Cholerzynem.

Dłubniański Park Krajobrazowy o powierzchni6970 ha obejmuje dolinę Dłubni od jej źródeł w rejonie Trzyciąża, aż po Raciborowice na granicy Krakowa. W granice Parku włączono ponadto kompleks lasów w okolicy między Minogą a Tarnawą.

Rezerwaty Przyrody

Zielona Góra (pow. 19,66 ha) - rezerwat leśny położony na północ od Olsztyna. Las grabowo-dębowy z domieszką buka, porastający wapienne skaliste wzgórze z jaskinią.

Wielki Las (pow. 37,27 ha) - rezerwat leśny koło Przyrowa. Kompleks lasów jesionowo-olszowych z domieszką innych drzew liściastych na silnie podmokłym obszarze źródliskowym; ostoja bociana czarnego i orlika krzykliwego.

Sokole Góry (pow. 210,96 ha) - rezerwat leśny na południe od Olsztyna. Malowniczy zespół jurajskich wzgórz ze skałami wapiennymi i jaskiniami, porośnięty u podnóży borem sosnowym, wyżej buczynami: sudecką i ciepłolubną o bogatym gatunkowo runie.

Kaliszak (pow. 14,33 ha) - rezerwat leśny na wschód od Janowa. Las jodłowo-sosnowy z udziałem dębu, świerka, modrzewia i buka.

Parkowe (pow. 159,9 ha) - rezerwat krajobrazowy na południe od Złotego Potoku (gm. Janów). Malownicza dolina Wiercicy z zachowanymi w prawie naturalnym stanie lasami (buczyny, bory mieszane, łęgi) oraz ciekawymi formami skalnymi.

Bukowa Kępa (pow. 52,8 ha) - rezerwat leśny koło Gór Gorzkowskich (gm. Janów). Wapienne wzgórze pokryte zbliżonymi do naturalnych drzewostanami bukowymi z domieszką jaworu, klonu, lipy i innych.

Ostrężnik (pow. 4,87 ha) - rezerwat leśny na południe od Złotego Potoku (gm. Janów). Las bukowo-grabowy na wapiennym wzgórzu z ruinami XIV-wiecznej warowni.

Góra Zborów (pow. 45 ha) - rezerwat przyrody nieożywionej na zachód od Kroczyc. Obejmuje dwa skalne grzbiety zbudowane z górnojurajskich wapieni: Górę Zborów zwaną Berkową (464 m n.p.m.) oraz Kołoczek - jedne z najbardziej malowniczych grup ostańców na Wyżynie Częstochowskiej z bogatą florą roślin kserotermicznych w szczytowych partiach (m.in. stanowiska rzadkiego w Polsce goździka sinego).

Cisy (pow. 2,1 ha) - rezerwat leśny koło Huty Szklanej (gm. Koziegłowy). Naturalne stanowisko cisa pospolitego w wilgotnym lesie mieszanym.

Góra Chełm (pow. 12,56 ha) - rezerwat leśny w pobliżu wsi Hutki Kanki (gm. Łazy). Skaliste wzgórze (443 m n.p.m.) pokryte starodrzewiem bukowym z domieszką jaworu i jodły, o niezwykle bogatym gatunkowo runie.

Smoleń (pow. 4,32 ha) - rezerwat leśny koło Pilicy. Wapienne wzgórze (486 m n.p.m.) z ruinami XIV-wiecznego zamku porośnięte starodrzewiem bukowym z przewagą buczyny sudeckiej. Rzeźbę urozmaicają liczne ostańce skalne, szczeliny i wgłębienia.

Ruskie Góry (pow. 153 ha) - rezerwat leśny na południe od Ryczowa (gm. Ogrodzieniec). Teren o niezwykle urozmaiconej rzeźbie (skaliste wąwozy, skalne bramy, głazy) i znacznych różnicach wysokości, zalesiony buczyną sudecką i jaworzyną górską, o bogatym runie, z licznymi gatunkami chronionymi.

Michałowiec (pow. 12,12 ha) - rezerwat florystyczny na północ od wsi Michałówka (gm. Trzyciąż). Bogate stanowiska obuwika w runie lasów bukowych.

Ostra Góra (pow. 7,59 ha) - rezerwat leśny w pobliżu wsi Karniowice (gm. Trzebinia). Starodrzew buczyny karpackiej pokrywający niewielkie wzgórze.

Dolina Eliaszówki (pow. 107,2 ha) - rezerwat leśny między Czerną a Paczółtowicami (gm. Krzeszowice). Obejmuje część doliny potoku Eliaszówka o zboczach pokrytych starodrzewami buczyn i grądów, w dnie łęgami jesionowo-olszowymi; na zboczach liczne odsłonięcia dolnokarbońskich wapieni.

Dolina Racławki (pow. 472,66 ha) - rezerwat krajobrazowy między Paczółtowicami a Dubiem (gm. Krzeszowice). Obejmuje dolinę potoku Racławka wraz z przyległymi wierzchowinami; skaliste zbocza pokryte starodrzewami buczyny karpackiej grądów, w wyższych partiach borem mieszanym i buczynami ciepłolubnymi, dno łęgami olszowymi.

Dolina Szklarki (pow. 45,39 ha) - rezerwat leśny na zboczu doliny potoku Szklarka między Jerzmanowicami i Szklarkami. Malownicze skałki porośnięte lasem mieszanym z dominującą buczyną karpacką oraz dużym krasowym źródłem „Pióro" w północnej części.

Wąwóz Bolechowicki (pow. 21,31 ha) - rezerwat krajobrazowy w Bolechowicach (gm. Zabierzów). Malowniczy wąwóz, w górnej części zalesiony, w dolnej stromościenny, skalisty, o ujściu zwieńczonym charakterystyczną skalną bramą.

Dolina Kluczwody (pow. 35 29 ha) - rezerwat leśny w pobliżu wsi Zelków (gm. Zabierzów). Obejmuje fragment zachodniego zbocza jurajskiej doliny oraz wierzchowiny pokryty grądem i buczyną karpacką.

Skała Kmity (pow. 19,47 ha) - rezerwat krajobrazowy pod Zabierzowem. Obejmuje strome zbocza wyciętego w górnojurajskich wapieniach przełomowego odcinka rzeki Rudawy z legendarną Skałą Kmity.

Dolina Potoku Rudno (pow. 95,94 ha) - rezerwat leśno-krajobrazowy na granicy Alwerni i Krzeszowic. Fragment doliny potoku Rudno porośniętyzróżnicowanymi zbiorowiskami leśnymi, w tym łęgu olszowego, w obrębie rezerwatu znajduje się nieczynny kamieniołom „Orlej".

Zimny Dół (pow. 2,22 ha) - rezerwat przyrody nieożywionej we wsi Czułów (gm. Liszki) na wschodnim zboczu wąwozu odchodzącego od doliny potoku Sanka. Oryginalne formy skalne związane z procesami zboczowymi i krasowymi (skalne grzyby, bloki, korytarze, itp.) z lasem grądowym w otoczeniu.

Dolina Mnikowska (pow. 20,41 ha) - rezerwat krajobrazowy koło Mnikowa (gm. Liszki). Malowniczy wąwóz krasowy o zróżnicowanej szacie roślinnej, w części o charakterze skalnego kanionu. Na jednej ze skał postać Matki Boskiej namalowana w 1863 r. przez Walerego Eliasza-Radzikowskiego.

Kajasówka (pow. 11,83 ha) - rezerwat geologiczny na skraju Przegini Duchownej (gm. Czernichów). Obejmuje charakterystyczne dla tektoniki obszaru krakowskiego wąskie, zrębowe wzgórze zbudowane z górnojurajskich wapieni. W partiach szczytowych Jaskinia Przegińska oraz mały stawek wypełniający lej krasowy.

Panieńskie Skały (pow. 6,41 ha) - rezerwat krajobrazowy na terenie Lasu Wolskiego w Krakowie. Malowniczy, owiany legendami wąwóz zbudowany z wapieni górnej jury, porośnięty lasem grądowym z bogatą roślinnością w runie.

Skałki Przegorzalskie (pow. 1,38 ha) - rezerwat florystyczny w Lesie Wolskim. Obejmuje część wapiennego zbocza pokrytego murawami z rzadkimi gatunkami roślin naskalnych i kserotermicznych, ostoja wielu rzadkich owadów.

Bielańskie Skałki (pow. 1,73 ha) - rezerwat florystyczny na skalistym stoku na południowym skłonie Lasu Wolskiego ze stanowiskami rzadkich gatunków kserotermicznych.

Lipowiec (pow. 11,36 ha) - rezerwat leśny koło Babic. Obejmuje wzgórze z ruinami zamku biskupów krakowskich „Lipowiec", porośnięte ponad 200-letnim lasem bukowym z bogatą florą storczyków w runie.

Bukowica (pow. 22,76 ha) - rezerwat leśny na południe od wsi Zagórze (gm. Babice). Starodrzew buczyny pokrywający zbudowane z utworów triasowych wzgórze Bukowica; ostoja ptactwa leśnego.

Skołczanka (pow. 36,52 ha) - rezerwat faunistyczny w Krakowie - Tyńcu. Wapienne wzgórze jurajskie porośnięte lasami oraz murawami, stanowiącymi siedlisko rzadkich gatunków owadów, zwłaszcza motyli.

Bonarka (pow. 2,29 ha) - rezerwat przyrody nieożywionej przy ul. Kamieńskiego w Krakowie. Obejmuje fragment odsłoniętej powierzchni abrazyjnej na górnojurajskich wapieniach.